Dự báo, cảnh báo sớm bảo vệ dải đất miền Trung

Với địa hình hẹp ngang đặc biệt, một bên là dãy Trường Sơn cao vút, một bên là Biển Đông mênh mông, mảnh đất bị chia cắt mạnh này luôn phải gánh chịu những cơn thịnh nộ khắc nghiệt nhất của thiên nhiên.

Vượt thử thách thiên tai khắc nghiệt

Trung Bộ là vùng giao thoa của hai hệ thống thời tiết Bắc – Nam khiến các nhiễu động khí quyển bị đẩy lên cao, gây ra mưa lớn cực đoan, bão lũ dồn dập và các hiện tượng thời tiết trái quy luật. Áp lực dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai đặt nặng lên vai đội ngũ cán bộ quan trắc, dự báo của Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ. Đài hiện quản lý công tác khí tượng thủy văn trên địa bàn 9 tỉnh, thành phố với chiều dài hơn 1.000 km dọc miền Trung. Hệ thống trạm quan trắc đa dạng và dày đặc: 217 trạm khí tượng, thủy văn, hải văn và 2 trạm Rada biển. Trong đó bao gồm nhiều nhiều trạm quan trắc tự động, trạm thủ công và trạm kết hợp cả thủ công và tự động.

Thử thách với đội ngũ cán bộ, quan trắc viên càng khó khăn hơn do tác động của biến đổi khí hậu. Năm 2025 là năm điển hình thiên tai diễn ra cực kỳ khốc liệt, phá vỡ nhiều cột mốc lịch sử. Trong số 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, có tới 7 cơn bão và 1 áp thấp đã đổ bộ trực tiếp vào khu vực miền Trung. Số trận lũ xuất hiện nhiều hơn hẳn so với trung bình nhiều năm. Cường suất lũ lên nhanh đột ngột, phạm vi ảnh hưởng trải rộng từ Bắc Trung Bộ đến Nam Trung Bộ và lan sang cả Tây Nguyên.

Đáng chú ý là những đợt lũ trái mùa xuất hiện ngay trong tháng 6, tác động đồng thời lên nhiều lưu vực sông, tạo nên một cục diện thiên tai phức tạp và khó lường. Suốt từ tháng 6 đến tháng 11 năm 2025, miền Trung đã phải gánh chịu tổng cộng 7 đợt lũ lớn và đặc biệt lớn.

Tình trạng “lũ chồng lũ” kéo dài khiến mực nước trên các sông biến đổi chóng mặt, đỉnh lũ duy trì ở mức cao trong nhiều ngày. Trên nhiều hệ thống sông lớn, mực nước đã chạm hoặc vượt cả những đỉnh lũ lịch sử từng được ghi nhận.

Tại trạm Thủy văn Củng Sơn, nơi án ngữ hạ lưu sông Ba, ông Nguyễn Tất Tiến, Trưởng Trạm Thủy văn Củng Sơn (Đắk Lắk) cùng các đồng nghiệp đã trải qua những thời khắc không thể nào quên khi đối mặt với cơn lũ lịch sử năm 2025. Đỉnh điểm là trận lũ lịch sử cuối tháng 11/2025 khiến tỉnh phải công bố tình huống khẩn cấp tại 40 xã, phường. Mực nước đỉnh lũ tại trạm Củng Sơn trên sông Ba đã ghi nhận mức nước vượt đỉnh lũ lịch sử năm 1993 tới 1,09m. Việc duy trì lấy số liệu ngay trong điều kiện lũ vây khốn cả trạm bao hàm cả trách nhiệm với sự an toàn của hàng nghìn hộ dân đang chờ đợi bản tin cảnh báo.

Không chỉ có bão lũ, mưa cực đoan trở thành nỗi ám ảnh của năm 2025 khi tổng lượng mưa phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 20-70%. Riêng tại Hà Tĩnh, con số này lên tới 100-180%. Những điểm đo như Bạch Mã hay Nam Đông đã ghi nhận lượng mưa khổng lồ, lần lượt là 1.216mm và 1.729mm trong các đợt mưa trọng điểm. Phía biển cũng không hề yên ả khi hải văn liên tục ghi nhận các đợt sóng lớn uy hiếp trực tiếp hệ thống đê điều và các khu dân cư ven biển.

Giữa tâm điểm của những diễn biến cực đoan ấy, đội ngũ cán bộ, quan trắc viên của Đài Khí tượng Thủy văn (KTTV) Trung Bộ đã phải đối mặt với những thử thách vượt quá giới hạn thông thường. Trong điều kiện thiên tai dồn dập, máy móc và công trình đo đạc bị hư hỏng nghiêm trọng do lũ lớn vượt mức lịch sử, nhưng tinh thần của những người làm công tác dự báo chưa bao giờ lung lay. Họ tập trung cao độ, bám trụ tại các trạm để đảm bảo dòng chảy dữ liệu không bị ngắt quãng, bởi họ hiểu rằng mỗi con số truyền về là một mắt xích sống còn cho công tác phân tích và ứng phó.

Đặc biệt, Đài tham gia thực hiện 8/11 quy trình vận hành liên hồ chứa tại các lưu vực sông lớn như sông Ba, sông Thu Bồn, sông Hương… đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và chính xác tuyệt đối. Có những lúc, các quan trắc viên phải duy trì thiết bị và lấy số liệu ngay trong tâm bão, đối mặt với những diễn biến trái quy luật, khi các mô hình truyền thống bị thách thức bởi thực tế dị thường.

Nỗ lực nhận biết nhanh nhất biến động thời tiết, thiên tai

Dù trong cái nắng cháy da của gió Lào vùng Bắc Trung Bộ hay những cơn bão dữ dội quật nát Nam Trung Bộ, các quan trắc viên vẫn thầm lặng trực chiến bên thiết bị. Cùng với sự quan tâm đầu tư của Nhà nước, Đài đang trong quá trình hiện đại hóa từ trạm tự động (AWS) đến ứng dụng AI, nhằm đảm bảo rằng trên dải đất 9 tỉnh miền Trung, không một biến động thời tiết nào bị bỏ sót. Giá trị của những nỗ lực này được đong đếm bằng sự an toàn của người dân trước thiên tai.

Ngân hàng Thế giới đã chỉ ra rằng, chỉ cần một bản tin cảnh báo sớm trước 24 giờ, thiệt hại do bão hoặc nắng nóng có thể giảm tới 30%. Ở một vùng đất mà sinh kế gắn liền với biển cả và những dải đồng bằng hẹp, 30% đó chính là hàng ngàn ngôi nhà được bảo vệ, hàng trăm tàu thuyền về bến an toàn và quan trọng nhất là bảo toàn được tính mạng cho nhân dân. Mỗi bản tin dự báo không chỉ là những con số kỹ thuật khô khan, mà là kết quả của sự kết nối mạng lưới từ trạm radar Vinh đến các trạm thám không và hải văn ven biển, là nền tảng để chuyển hóa thông tin thành hành động có ích cho cộng đồng.

Cùng với quá trình hiện đại hóa, vai trò của con người vẫn là yếu tố then chốt. Những quan trắc viên vẫn miệt mài trực chiến bất kể cái nắng cháy da của gió Lào hay những đêm bão dữ gào thét ngoài cửa sổ. Họ tỉ mỉ kiểm tra từng thiết bị, kịp thời nhận diện những hư hỏng bất thường để xử lý sớm, nhất là ở những trạm vùng sâu, vùng xa, nơi giao thông khó khăn và sóng liên lạc còn hạn chế. Việc ưu tiên cấp phát máy dự phòng cho các trạm xa trung tâm là một nỗ lực để giảm tối đa nguy cơ gián đoạn số liệu trong những thời điểm ngặt nghèo nhất.

Theo ông Đinh Phùng Bảo, Giám đốc Đài KTTV Trung Bộ, trong năm 2026, Đài tiếp tục đặt ra những mục tiêu nâng cao năng lực dự báo. Công tác theo dõi sát tình hình thời tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn, lũ quét và sạt lở đất được tăng cường mạnh mẽ. Một lộ trình hiện đại hóa đang được triển khai với việc xây dựng các mô hình toán thủy văn, thủy lực đồng bộ, thiết lập cơ sở dữ liệu dùng chung và triển khai dự án “Phân vùng rủi ro thiên tai và lập bản đồ cảnh báo nắng nóng, hạn hán, xâm nhập mặn”. Những nỗ lực này nhằm mục đích làm dày mạng lưới quan trắc, không bỏ sót bất kỳ biến động nào của thiên nhiên.

Phía sau mỗi bản tin thời tiết mà người dân tiếp cận hàng ngày là nỗ lực và sự tận tụy của những con người làm công tác khí tượng thủy văn miền Trung. Với họ, việc biến dữ liệu thành những bản tin tin cậy chính là cách thiết thực nhất để mang lại sự an tâm cho mỗi gia đình, từ vùng núi cao Kỳ Sơn đến những hòn đảo xa xôi như Trường Sa, Song Tử Tây. Từ đó, góp phần viết tiếp “bản hùng ca” về ý chí mãnh liệt vượt qua khó khăn, thiên nhiên khắc nghiệt của dải đất miền Trung nắng gió.